Họ không hề ghét nhau. Ngược lại, Sandro Mazzola và Gianni Rivera thực tế có một mối quan hệ khá tốt. Nhưng trước công chúng, cả hai gần như không thể để lộ điều đó, bởi mỗi người là biểu tượng của một trong hai đội bóng lớn nhất thành Milan, và sự đối đầu giữa họ đã trở thành một câu chuyện lớn hơn rất nhiều so với chính những gì diễn ra trên sân cỏ.

Mazzola và Rivera giống như hình ảnh phản chiếu của nhau. Có lúc người này là cái bóng đi trước, có lúc lại là cái bóng phía sau người kia. Song họ gần như không bao giờ được nhắc đến riêng lẻ trong những câu chuyện về bóng đá Italia của thập niên 1960 và 1970. Người ta hoặc đứng về phía Mazzola, hoặc ủng hộ Rivera. Hai cái tên ấy dần trở thành những lá cờ đại diện cho bản sắc, niềm tự hào và sự thuộc về. Một bên thuộc về Inter Milan, một bên thuộc về AC Milan.

Đó là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử bóng đá Italia, khi sự đối đầu giữa hai biểu tượng của hai đội bóng thành Milan thậm chí còn vượt lên trên sự kình địch giữa chính hai câu lạc bộ. Mazzola – Rivera, Rivera – Mazzola: hai cái tên cứ thế song hành, không phải bởi họ giống nhau, mà bởi mỗi người đại diện cho một quan niệm rất khác về bóng đá và cuộc sống.

Tình bạn… không được để cho ai biết

Có những cuộc đối đầu vượt xa phạm vi của một trận bóng đá. Với người Italia, Mazzola và Rivera từng là một câu chuyện như thế, giống như cuộc cạnh tranh giữa hai huyền thoại môn xe đạp Fausto Coppi và Gino Bartali, nơi người hâm mộ gần như không có khái niệm “trung lập”. Bạn phải chọn một phía. Bạn không nhất thiết phải là Interista hay Milanista, nhưng nếu yêu bóng đá Italia, thật khó để bạn đứng ngoài câu hỏi đã từng khiến cả đất nước tranh luận: Mazzola hay Rivera?

Trớ trêu thay, người nổi tiếng nhất trong số những “người trung lập” ấy lại chính là Ferruccio Valcareggi, HLV trưởng đội tuyển Italia. Ông không thuộc về Inter Milan hay AC Milan, nhưng lại phải giải quyết một trong những bài toán khó nhất của bóng đá Italia: đất nước này có hai cầu thủ kiệt xuất cùng thời, vậy tại sao không để họ chơi bên cạnh nhau?

Nhìn từ hiện tại, câu hỏi ấy dường như quá đơn giản để trả lời. Nhưng ở thời điểm cách đây gần 60 năm, mọi chuyện phức tạp hơn nhiều. Cả hai cùng xuất hiện trên sân đồng nghĩa với việc Azzurri mất cân bằng, trở nên mong manh dễ vỡ. Mỗi đội khi ấy chỉ được phép thay tối đa hai cầu thủ và việc thay người thường xuất phát từ những tình huống bất đắc dĩ. Để đảm bảo thành tích tốt đồng thời không gây mâu thuẫn nội bộ, Valcareggi từng tính đến một giải pháp mang màu sắc ngoại giao: Mazzola và Rivera lần lượt xuất hiện, mỗi người đá một hiệp.

Thế nhưng, chính sự đối lập ấy lại khiến hai người trở thành một phần không thể tách rời trong lịch sử bóng đá Italia. Họ xuất hiện ở những năm tháng cuối cùng của thời kỳ Boom, giai đoạn kinh tế phát triển mạnh mẽ và xã hội Italia trải qua những biến chuyển sâu sắc. Mazzola và Rivera không chỉ là hai biểu tượng của Inter Milan và AC Milan. Họ còn đại diện cho hai phong cách, hai cá tính và hai cách cảm nhận khác nhau về bóng đá, đến mức cuộc tranh luận về họ vượt khỏi phạm vi sân cỏ và trở thành một phần của đời sống xã hội Italia.

Nhưng phía sau tất cả những tranh luận ấy lại tồn tại một câu chuyện khác. Mazzola và Rivera không hề ghét nhau. Ngược lại, họ có một mối quan hệ khá tốt, chỉ là gần như không thể công khai thể hiện điều đó.

Mazzola từng kể rằng hai người thậm chí không thể để người khác bắt gặp mình xuất hiện cùng nhau, chẳng hạn như cùng ngồi ăn tối. Nếu chuyện ấy xảy ra, theo lời Sandro, “chắc cả thế giới sẽ phát điên lên mất”.

Đó có lẽ là nghịch lý đẹp nhất trong câu chuyện này. Trước mắt người Italia, họ là hai đối thủ không đội trời chung; nhưng phía sau ánh đèn sân cỏ, họ lại là hai người hiểu và tôn trọng nhau. Và trớ trêu hơn nữa, hai biểu tượng từng khiến đất nước chia thành hai phe cuối cùng lại trở thành những người góp phần đặt nền móng cho công đoàn cầu thủ Italia.

Hai con người, hai phía của thành Milan, nhưng sau tất cả, giữa họ vẫn tồn tại một sợi dây vô hình mà thời gian không thể cắt đứt.

Mazzola hay Rivera?

Muốn hiểu vì sao Mazzola và Rivera trở thành hai cái tên đối lập đến vậy, phải quay trở lại với “cơn đau đầu” lớn nhất của Valcareggi. Trước thềm World Cup 1970, chiến lược gia 51 tuổi đưa ra một tuyên bố khiến không ít người ngỡ ngàng: Mazzola và Rivera không thể cùng thi đấu trên sân.

Khi ấy, Rivera mới 27 tuổi và đang ở đỉnh cao sự nghiệp. Chỉ sáu tháng trước, ông đã trở thành cầu thủ Italia đầu tiên giành Quả bóng Vàng. Vì thế, quyết định của Valcareggi chẳng khác nào một gáo nước lạnh đối với ngôi sao của AC Milan.

Rivera không chấp nhận. Trong phòng thay đồ, một bộ phận những tuyển thủ có tiếng nói lớn đứng về phía Mazzola, người được đánh giá cao hơn ở khả năng hỗ trợ phòng ngự. Điều đó càng khiến Rivera cảm thấy mình đang bị gạt ra ngoài. Ông cho rằng người ta muốn “loại mình khỏi đội” và thậm chí cáo buộc Valcareggi chịu sức ép từ Mandelli, trưởng đoàn đội tuyển Italia. Mọi chuyện có lúc căng thẳng đến mức Rivera bị dọa sẽ phải trở về nước, trước khi những bất đồng cuối cùng, ít nhiều, được thu xếp ổn thỏa.

Ba trận vòng bảng gặp Thụy Điển, Uruguay và Israel chứng kiến Mazzola đều có tên trong đội hình xuất phát. Rivera phải ngồi trên băng ghế dự bị ở hai trận đầu tiên. Đến cuộc đối đầu với Israel, ông được trao cơ hội trong hiệp hai nhưng người rời sân lại là Angelo Domenghini chứ không phải Mazzola.

Đến tứ kết gặp chủ nhà Mexico, Valcareggi chủ động nói trước với Mazzola rằng nếu trận đấu diễn biến theo đúng kịch bản, Sandro sẽ được thay ra ngay sau giờ nghỉ. Lần này, quyết định ấy không hoàn toàn xuất phát từ việc Valcareggi muốn sử dụng Rivera, mà còn vì ông lo lắng cho thể trạng của Mazzola – người đang là trụ cột của đội. Toluca nằm ở độ cao tới 2.668 mét so với mực nước biển, khiến điều kiện thi đấu trở nên đặc biệt khắc nghiệt. Chưa hết, đêm trước trận đấu, Mazzola gần như không chợp mắt vì bị tiêu chảy, thứ mà người Italia khi ấy gọi bằng một cái tên đầy màu sắc: “sự trả thù của Montezuma”.

Và rồi điều Valcareggi dự tính đã xảy ra. Hiệp một kết thúc với tỷ số 1-1, Mazzola rời sân và Rivera bước vào. Gianni lập tức biến cơ hội ấy thành màn trình diễn của riêng mình. Ông kiến tạo để Luigi Riva ghi bàn, trước khi tự mình lập công, góp phần giúp Italia giành chiến thắng 4-1 và tiến vào bán kết.

Nhưng đến trận bán kết với Tây Đức, câu chuyện trở nên căng thẳng hơn. Lần này, Mazzola không được báo trước rằng mình sẽ bị thay ra, nên khi Valcareggi thông báo quyết định ấy vào giờ nghỉ, Sandro phản ứng dữ dội và ném giày vào một chiếc tủ trong phòng thay đồ.

Thế rồi, trận đấu huyền thoại ấy lại mỉm cười với Rivera. Bàn thắng quyết định trong cuộc đối đầu lịch sử với Tây Đức dường như đã mở cánh cửa để Gianni được đá chính ở trận chung kết. Điều đáng nói là Mazzola cũng không phản đối. Trong những năm sau đó, Sandro nhiều lần khẳng định rằng ông đồng tình với việc Rivera được sử dụng ngay từ đầu. Bởi suy cho cùng, nếu tuyển Brazil có thể tung ra một hàng công với năm cầu thủ chơi ở vị trí “số 10”, tại sao tuyển Italia lại không thể để hai tài năng đặc biệt nhất của mình xuất hiện trên sân cùng lúc?

Câu hỏi ấy vẫn còn đó. Nhưng Valcareggi đã có câu trả lời của riêng mình: Mazzola. Với “Uccio” – biệt danh của Valcareggi – cầu thủ duy nhất thực sự không thể thay thế trong đội hình Italia khi ấy là Giancarlo De Sisti. Còn vị trí còn lại giữa Mazzola và Rivera tiếp tục trở thành tâm điểm của một cuộc tranh luận chưa bao giờ có hồi kết.

Sáu phút tại Azteca

Trận chung kết World Cup 1970 diễn ra tại sân Azteca, nơi Italia đối đầu Brazil. Valcareggi vẫn đặt niềm tin vào Mazzola, còn Rivera tiếp tục phải chờ đợi cơ hội của mình trên băng ghế dự bị. Tuyển Brazil sau đó thể hiện sức mạnh vượt trội. Khi trận đấu trôi dần về những phút cuối, tuyển Italia đã bị dẫn 1-3. Phút 84, mọi thứ gần như đã an bài, Rivera mới được tung vào sân thay Roberto Boninsegna.

Gianni chỉ có sáu phút để hiện diện trong trận chung kết World Cup. Sáu phút ấy không đủ để thay đổi số phận trận đấu, đội quân Azzurri còn phải chứng kiến đối thủ ghi bàn thắng đến từ pha phối hợp được đánh giá là đẹp nhất lịch sử World Cup. Với riêng Rivera có lẽ trở thành một trong những khoảng thời gian vô nghĩa nhất xuyên suốt sự nghiệp của ông.

Nhưng phía sau quyết định ấy còn có một câu chuyện ít được nhắc tới. Ban đầu, Valcareggi định rút Mazzola ra khỏi sân chứ không phải Boninsegna, nhưng Sandro tiến lại gần khu vực băng ghế dự bị và khiến HLV thay đổi ý định.

Theo lời kể của Mazzola, rời sân vào thời điểm thất bại đã gần như được định đoạt chẳng khác nào bỏ mặc những người đồng đội đang tiếp tục chiến đấu. Vì thế, ông ở lại trên sân bất chấp việc Rivera cũng đã bước vào.

Italia thua Brazil 1-4, chiếc cúp vàng thuộc về đội bóng Nam Mỹ. Những tranh luận về Valcareggi, Mazzola và Rivera cũng tiếp tục kéo dài trong nhiều năm sau đó, nhưng thời gian rồi sẽ làm phần lớn những ồn ào ấy lắng xuống.

Ngày nay, khi nhìn lại Mexico 1970, người ta không chỉ nhớ đến trận chung kết, một Brazil huyền thoại hay quyết định gây tranh cãi của Valcareggi. Người ta còn nhớ đến hai cái tên từng khiến cả Italia chia thành hai phe: Sandro Mazzola và Gianni Rivera.

Họ từng là đối thủ trong mắt tất cả, nhưng lại không thực sự là đối thủ của nhau. Chính sự khác biệt ấy đã khiến họ trở thành hai nửa của một câu chuyện không thể tách rời, nơi người này chỉ có thể được nhắc đến trọn vẹn khi người kia xuất hiện.

Màu xanh của sân Azteca đã phai theo năm tháng, nhưng câu chuyện về Mazzola và Rivera vẫn còn đó. Nó giống như một thứ ánh sáng cổ xưa, gợi nhớ về thời kỳ mà bóng đá Italia không chỉ được chơi trên sân cỏ, mà còn len vào đời sống, văn hóa và tâm thức của cả một đất nước.

Hai cái tên. Hai số phận. Hai phía của thành Milan. Và một tình bạn không thể công khai, nhưng cũng chẳng thể bị thời gian xóa nhòa.

(Lược dịch từ bài “Mazzola-Rivera, la storia segreta: rivali per tutti ma amici di nascosto” trên trang La Gazzetta dello Sport, tháng 09/2026).